Их багш Леди Саяадав

Их багш Леди Саяадав 1849 онд Хойд Бирмийн Швебо раойны (одоогийн Монива дүүрэг) Дипейн дүүргийн Сайнг Пиен тосгонд мэндэлжээ. Түүний багын нэрийг Маунг Тет Хаунг гэдэг байжээ. (Маунг гэдэг нь Бирмчүүдийн эрэгтэй хүүхэд, залуучуудыг дууддаг нэр юм. Багш хүнд ч мөн адил хэрэглэгддэг, Тет гэдэг нь ямар нэгэн юманд авирах бол Хаунг гэдэг нь дээвэр, оргил гэсэн гэсэн утгатай үг ажээ.) Түүнийг залуу наснаас нь хойш Маунг Тет Хаунг буюу оргил өөд бүх хичээл зүтгэлээрээ авирах хэмээн нэрлэж ирсэн нь батлагдсан.

Тэрээр төрөлх тосгондоо хүүхдүүдэд Бирмээр унших бичих, Пали хэлээр уншлага уншихыг заадаг лам нарын уламжлалт хийдийн сургуульд орж суралцжээ. Ер нь Бирмчүүд бичиг үсгийн маш өндөр их уламжлалтай хүмүүс юм.

Тэрээр 8 насандаа өөрийн анхны багш У Нанда Дхажа Саяадавт шавь орон суралцаж эхэлсэн бөгөөд 15 насандаа багшаасаа гэцэл сахил хүртэж Нана Дхажа (Билиг ухааны дуаз) нэрийг авчээ. Тэрээр Пали хэлний дүрэм болон тус хэл дээрхи ном сургааль, ялангуяа Абхидхармагийн зааварчилгаа болох Абхидамматтха сангаха зэрэг тайлбар сурвалж бичгүүдийг үзэж суралцжээ. Хожим нь тэрээр Абхидамматтхасангахад тайлбар болгож Параматтха-дипани (Туйлын үнэний гэгээ) бага зэрэг маргаантай ботийг зохиосон ба удалгүй алдааг нь зассан билээ. Түүний засварыг хуврагууд зөшөөрснөөр стандарт тайлбар болж чадсан юм.

XIX зууны дунд үед Гэцэл байхдаа өдөр ном судраа тогтмол үзэж харуй бүрий болоход лам нартай нийлж цээжээрээ уншлага уншдаг байжээ. Энэ маягаар ажиллаж тэрээр Абхидхаммаг төгс судалжээ.

18 насандаа гэцэл Нана Дхажа орхимжоо тайлж, богино хугацаанд энгийн хүний амьдралд буцжээ. Тэрээр өөрийнхөө боловсролоо зөвхөн Ганжуураар хязгаарлагдаж байна хэмээн сэтгэл нь хангалуун бус болдог байжээ. Зургаан сарын дараа түүний анхны багш болон нөлөө бүхий багш Миенхтин Саяадав нар дахин ламынхаа амьдралд эргэн ирэхийг хүссэн боловч тэрээр татгалзсан юм.

Миенхтин Саяадав “чи бага ч болов боловсролоо ахиулна шүү дээ” гэж санал тавьсаны дагуу Маунг Тет Хаунг сурах эрмэлзэлтэй, хөгжилтэй байсан учраас тэр саналыг шууд хүлээн авчээ.

“Чи эртний Хиндуизмийн ариун ном болох Ведэд суралцахыг хүсэж байна уу? гэж асуухад,

“Тийм ээ, эрхэм ээ” гэж хариулахад

“Сайн байна, ингэхийн тулд чи гэцэл сахил хүртэх хэрэгтэй” хэмээн багш нь хариулав. Еэу тосгоны У Гандхама багш чамайг шавиа болгож авахгүй шүү” гэхэд

“Би гэцэл сахил хүртэе” хэмээн зөвшөөрөв.

Ингэж тэрээр дахин хуврагын амьдралаа орхихооргүйгээр гэцэлийн амьдралдаа эргэн ирсэн юм. Хожим нэгэн шавьдаа аминчилан хэлэхдээ:

“Эхэн үедээ би Ведийн тухай мэдлэг ухаанаа ашиглан хүмүүсийн хувь төөргийг зурж амьралаа авч явья гэж бодож байлаа, харин дахин гэцэл болсон минь түүнээс илүү аз тохиосон хэрэг байсан юм. Багш нар маань үнэхээр их ухаантай хүмүүс байсан бөгөөд  тэдний хязгааргүй хайр энэрэл намайг аварсан билээ.”

Ухаант Нана Дхажа гэцэл Гандхама багшийн халамж хяналтан дор Ведэд 8 сарын дотор мэргэшиж, Ганжуур буюу Типитакаг үргэлжлүүлэн судалж эхэлжээ. 1866 оны дөрөвдүгээр сарын 20-нд 20 насандаа хуучин багш У Нанда Дхажаг сахилын багшаа болгон гэлэн сахил залжээ.

1867 онд борооны улирал эхлэхээс өмнөхөн гэлэн Нана Дхажа сахилын багшаасаа салж, эрдэм номоо Мандалаяд үргэлжлүүлэхийн тулд төрсөн нутаг Монивад иржээ.

Тэр үед Мин Дон Мин хааны (1853-1878) засаглалын үед Бирм улсын хаант улсын нийслэл Мандалая хот бөгөөд байсан эрдэм ухааны том төв байжээ. Тэргүүлэх зэргийн лам багш нараас гадна энгийн эрдэмтэн багш нараар хичээл заалгадаг болжээ. Тэрээр гол төлөв Маха Жотикарама хийдэд амьдарч, Вишүддхимагга буюу Ариуслын зам мөрийг Бирм хэлэнд орчуулсанаараа алдаршсан багш гэлэн Сан Кяунг Саяадаваас суралцжээ.

Энэ үед Сан Кяунг Саяадава 2000 оюутанаас 20 асуулттай шалгалт авсан бөгөөд ганцхан гэлэн Нана Дхажа бүх асуултанд үнэн зөв хариулт өгсөн юм. Эдгээр хариултуудыг хожим 1880 онд Парами Дипани буюу Төгс төгөлдрийн гэгээ нэртэйгээр хэвлэсэн нь түүний Пали, Бирм хэлээр бичсэн олон номнуудын анхных нь байсан юм.

Түүнийг Мандалаяд суралцаж байх хугацаанд эзэн хаан Мин Дон Мин Хуврагуудын Тавдахь Чуулганыг ивээн тэтгэж, Ганжуурыг шүүж уншуулахаар хол ойроос хуврагуудыг урин залав. Энэ чуулган 1871 онд Мандалаяд болж, жинхэнэ сургаалийг 729 гантиг чулуунд сийлэн бичсэн нь өнөөг хүртэл Мандалая толгодын бэлд алтан Кутодав Суврагыг тойрсон жижиг сувраган доор хадгалагдаж байна. Энэ чуулганд гэлэн Нана Дхажа Авхидхаммагийн шалгалтыг бэлтгэх, орчуулахад тусалсан юм.

Гэлэн болсноос хойш найман жилийн дараа гэлэн Нана Дхажа бүх шалгалтандаа тэнцсэний дараа өөрийн сурч байсан  Маха Жотикарама хийдэд Пали хэлний үндсийг заадаг болжээ.

Дахин 8 жил тэнд багшлан өөрийн эрдэм ухааны ажлаа үргэлжлүүлж байгаад 1882 онд 36 насандаа Монивад шилжин иржээ. Тэр үед Монива нь Ганжуурыг хэсэг хэсгээр нь бус цогцоор нь заадгаараа алдартай газар байсан Чиндвин голын зүүн эрэгт дүүргийн жижиг төв байв.

Гэлэн гэцлүүдэд Пали хэл заахын тулд тэрээр өдөр нь Монивад ирж орой нь Лакпан Таунг уулын бэлийн жижиг хийдэд шөнө бясалгал хийхээр Чиндвин голыг гаталж нөгөө эрэгт нь очдог байжээ. Тун удалгүй олон олон лам хуврагууд түүнд ирэн шавь орж эхэлсэн үеэс хойш Леди Тавяа хийдийг үүсгэн байгуулсан бөнөөд энэхүү хийдийн нэрээр түүнийг Леди Саяадав хэмээн дуудах болжээ. Монива тосгоны өнөөгийн өргөжсөн үндсэн шалтгаан нь хүмүүс Леди Саяадавын хийдэд хошууран ирдэгтэй холбоотой гэж үздэг. Бясалгал хийхийг хүссэн олон бясалгагчидад бясалгал зааж байхдаа голын нөгөө эргийн жижигхэн бясалгалын байрандаа бясалгалаа үргэлжлүүлдэг байв.

Леди ойн хийдэд 10 гаруй жил болохдоо тэрээр өөрийн үндсэн эрдмийн ажлаа хэвлүүлэхэд бэлтгэж эхэлсэн бөгөөд анхных нь дээр дурдсанчилан 1879 онд хэвлэгдсэн Параматтха-дипани (Туйлын үнэний гэгээ) байсан ба хоёрдохь нь Нирутта Пипани хэмээх Пали хэлний дүрмийн номнуудаа гаргаснаар Бирмд эрдэмт хуврагуудын дунд нэр хүндтэй болсон юм.

Леди Тавяа хийдэд түшиглэн Бирмээр явж бясалгал ном зааж байсан Бурханы сургаалийн онол, практикт мэргэшсэн ховор хүн байсан юм. Ийнхүү Бирм орноор аялан явж байхдаа олон ном бүтээлээ туурвижээ. Жишээ нь тэрээр Мандалаягаас Проме орох замдаа хоёрхон өдрийн дотор Патичча Самуппада Дипаниг бичсэн бөгөөд үүнийг бичихэд түүнд ямар ч гарын авлага, ном байгаагүй зөвхөн өөрийнхөө Ганжуурын мэдлэгэндээ тулгуурлан зохиожээ. “Буддизмийн гарын авлага” номонд нийт 76 гарын авлага, тайлбар, өгүүлэл, болон бусад дуусгаагүй бүтээлийнх нь жагсаалт багтдаг ажээ.

Хожим тэрээр Бирм хэлээр Бурханы сургаальтай холбоотой олон арван ном бүтээл туурвисан. Туурвил бүтээлээ энгийн тариачинд ч ойлгогдох хэлээр бичихийг эрмэлздэг байсан ба түүнээс өмнө энгийн хүмүүст зориулсан бурханы сургааль ховор байдаг байв. Хуврагууд тэдэнд Пали хэлээр урт шүлэг ном уншиж өгөөд номын хэллэгээр ярьж өгдөг байсан нь энгийн хүмүүст ойлгоход хэцүү байсан аж. Энэ нь Леди Саяадавын ариун номыг нийгмийн бүх давхрагад хүргэх гэсэн номын бодит туршлагын хүч, энэрэн нийгүүлсэхүй сэтгэлийнх нь үр дүн биз ээ. Абхидхамматтха Сангахагийн орчуулга  Бирм хэл дээрх 2000 шүлэг бүхий Параматтха Санкепа нь залуучуудад зариулагдсан бөгөөд өдгөө ч их алдартай. Түүний шавь нар энэхүү номыг ашиглан Абхидхаммаг суралцах олон нийгэмлэгийг байгуулжээ.

Бирм орноор аялаж явахдаа үхрийн мах идэхийг цээрлэх тухай сургаж, цагаан хоол идэж, үхрийг хоол хүнсэнд зориулан алахгүй байхыг уриалсан Го Мамса Матика номоо бичжээ.

Шинэ зуунтай учран золгох тэр цагт анхны энгийн хүн түүнд шавь орж, удалгүй Бирм даяар алдартай Випашяна бясалгалын багш болсон У По Тет (С.Н. Гоенкагийн багш Саяажи У Ба Кины багш) байлаа.

Эрдэмтэн, Бясалгалын багш хэмээн алдаршиж, 1911 онд Энэтхэг, Бирмийг захирч байсан Английн Засгийн газраас түүнд Агга Маха Бандида буюу Билгүүн номч (тухайн үед эрдэмтэн хүнд олгодог хамгийн дээд эрдмийн цол) цол хүртээжээ.  Мөн Рангууны Их Сургуулиас Утга Зохиолын Доктор цолоор шагнагдсан. 1913-1917 оны хооронд Пали Хэлний Нийгэмлэгийн Рис Дэвидтэй харилцаатай байж Абхидхаммагийн орчуулгын тухай ярилцаж, хожим Пали Хэлний Нийгэмлэгийн Сэтгүүлд хэвлэгджээ.

Тэрээр өөрийн амьдралаа олон жил бүдэг гэрэлд суралцах, уншиж судлах, бичих үйлээ хийдэг байснаас насныхаа эцэст хараа нь мууджээ.  73 насандаа сохор болж, үлдсэн амьдралаа зөвхөн бясалгах, бясалгал заахад зориулах болов. 1923 онд 77 насандаа Бирм орноор аялан явах үедээ өөрийн нэрээр байгуулж байсан олон хийдүүдийн нэг болох Рангуун Мандалая хоёрын хооронд орших Пиенманад нирваан дүр үзүүлжээ.

Ламтан Леди Саяадав нь тухайн үеийн бурханы сургаалийн нүүр царай болж байсан хүн юм. Ариун номын зам мөртэй учран золгосон хүн бүр Випашяна бясалгалыг энгийн хүмүүс хийх боломжтой болгож өгсөн энэхүү ариун гэгээн, эрдэмтэн хуврагад гүн талархаж илэрхийлж явах нь зүйтэй. Нэмж хэлэхэд түүний туурвисан товч товч тодорхой ном бүтээл, сургааль нь Ариун номын практикийг маш их тодорхой болгож өгсөн юм.

  1. Саяадав хэмээх нэрний утга нь хаанд ном айлддаг ахмад хуврагын (Тера) алдар бөгөөд өдгөө их хүндтэй хуврагуудыг дуудахад хэрэглэгдэх болжээ.
  2. Абхидхамма гэдэг нь Пали ганжуурын 3-р хэсэг болох Бурханы сургаальд оюун материйн бодит байдлын талаар гүн гүнзгий, дэлгэрэнгүй, тусгай нэр томъёогоор тайлбарласан боть юм.
  3. Типитака хэмээх нь Пали ганжуурыг бүхэлд нь хэлдэг бөгөөд Гурван аймаг сав гэсэн утгатай. Гурван аймаг сав нь Винай буюу Номхотхуун Сахил санваарын аймаг, Сутта буюу Сударын аймаг, Абхидхамма буюу Илтийн аймгаас бүрддэг.